نادر شاه افشار (۱۱۰۰–۱۱۶۰ هجری قمری / حدود ۱۶۸۸–۱۷۴۷ میلادی) یکی از برجستهترین فرماندهان نظامی و پادشاهان ایران پس از اسلام بود که توانست در یکی از بحرانیترین مقاطع تاریخ کشور، ایران را یکپارچه کند و مرزهایش را گسترش دهد. او بنیانگذار دودمان افشاریه بود و به دلیل مهارتهای نظامی فوقالعادهاش به «ناپلئون شرق» شهرت یافت.
۱. زمینهٔ تاریخی و کودکی
اوایل قرن هجدهم میلادی، ایران صفوی با بحران شدید روبهرو بود؛ حملهٔ افغانها در سال ۱۷۲۲ منجر به سقوط اصفهان شد و عثمانی و روسیه بخشهایی از خاک ایران را اشغال کردند. نادر در این شرایط در ایل افشار خراسان و در خانوادهای فقیر به دنیا آمد. پدرش را در کودکی از دست داد و نوجوانیاش در میان جنگهای مرزی با ازبکان و ترکمنها سپری شد.
۲. آغاز قدرتگیری
با فرار ولیعهد صفوی، طهماسب دوم، به خراسان، نادر با سپاهیان ایل افشار به او پیوست. او طی چند کارزار موفق، افغانها را شکست داد، اصفهان را آزاد کرد و عثمانیها و روسها را از بخشهای مهمی از خاک ایران بیرون راند.
۳. رسیدن به سلطنت
طهماسب دوم به دلیل شکستهایش از عثمانی بیاعتبار شد. نادر او را کنار گذاشت، پسر خردسالش عباس سوم را شاه کرد و خود نایبالسلطنه شد. سپس در سال ۱۱۴۸ قمری (۱۷۳۶ م) در دشت مغان رسماً به پادشاهی رسید و سلسله افشاریه را بنیان گذاشت.
۴. اوج فتوحات
– شکست عثمانی و روسیه و بازگرداندن سرزمینهای اشغالی.
– فتح هندوستان در سال ۱۷۳۹ میلادی، پیروزی در نبرد کرنال، ورود به دهلی و به دست آوردن غنایم عظیم همچون تخت طاووس و الماس کوه نور.
– گسترش نفوذ ایران به قفقاز، ماوراءالنهر و بخشهایی از آسیای میانه.
۵. اصلاحات و سیاستها
– نوسازی ارتش با سازماندهی دقیق، استفاده از سوارهنظام سریع و توپخانه سبک.
– تلاش برای به رسمیت شناختن مذهب جعفری به عنوان مذهب پنجم جهان اسلام برای کاهش اختلافات شیعه و سنی.
– سیاستهای اقتصادی مبتنی بر غنایم جنگی، که در ابتدا رونق ایجاد کرد اما در اواخر سلطنت به دلیل هزینههای سنگین جنگ، مالیاتها را افزایش داد.
۶. افول و مرگ
در سالهای پایانی، نادر دچار بدبینی و خشونت شد. شورشهای محلی و نارضایتی عمومی افزایش یافت. در نهایت در سال ۱۱۶۰ قمری (۱۷۴۷ م) در قوچان توسط گروهی از افسرانش ترور شد.
۷. میراث
نادر شاه آخرین فرمانروای ایران بود که توانست مرزهایی به گستردگی دوران صفویه ایجاد کند. او به عنوان نابغهای نظامی و در عین حال حاکمی سختگیر شناخته میشود. پس از مرگش، امپراتوری افشاریه به سرعت فروپاشید.
