کریم‌خان زند (حدود ۱۱۰۹ تا ۱۱۷۶ خورشیدی) یکی از برجسته‌ترین شخصیت‌های تاریخ ایران در قرن هجده است. او بنیان‌گذار سلسله زندیه و نخستین حاکمی بود که پس از دوره‌ای طولانی از جنگ‌های داخلی و نابسامانی، موفق شد بخش بزرگی از ایران را متحد کرده و آرامش نسبی را برقرار کند. ویژگی برجسته او، انتخاب عنوان «وکیل‌الرعایا» به جای «شاه» بود؛ لقبی که نشان می‌داد حکومتش را بر پایه خدمت به مردم بنا نهاده است.

زندگی اولیه و پیشینه خانوادگی

کریم‌خان از ایل زند، یکی از طوایف لک و لر، در حوالی ملایر یا الیگودرز امروزی متولد شد. این ایل بیشتر در مناطق کوهستانی لرستان و کهگیلویه و بویراحمد زندگی می‌کرد. پدرش «اینَک‌خان» یا «عبدالله‌خان» از بزرگان ایل بود. کریم‌خان در جوانی به نیروی نظامی نادرشاه افشار پیوست و مهارت‌های جنگی، فنون سوارکاری و راهبردهای لشکری را در جنگ‌های نادر آموخت. این تجربه بعدها در نبردهای قدرت‌گیری‌اش بسیار مؤثر شد.

شرایط ایران پس از قتل نادرشاه

با مرگ نادرشاه در سال ۱۱۲۶ خورشیدی (۱۱۶۰ قمری)، امپراتوری وسیع او فرو پاشید و کشور به چندین بخش تحت فرماندهی مدعیان متعدد تقسیم شد. این دوران، آکنده از جنگ‌های داخلی، غارت، ناامنی و فروپاشی اقتصاد بود. ایل‌های گوناگون، سرداران نظامی و شاهزادگان افشاری بر سر قدرت با یکدیگر درگیر شدند. در چنین فضایی، کریم‌خان با اتحاد ایل زند و برخی طوایف بختیاری، وارد عرصه قدرت شد.

مسیر قدرت‌گیری

کریم‌خان ابتدا با ابوالفتح‌خان بختیاری و میرزا محمدحسن‌خان قاجار متحد شد و سه‌نفره اداره کشور را بر عهده گرفتند. این اتحاد به سرعت از هم پاشید، اما کریم‌خان با بهره‌گیری از مهارت نظامی و محبوبیت محلی توانست بر رقبا غلبه کند. در سال ۱۱۳۷ خورشیدی (۱۱۷۰ قمری) شیراز را به پایتختی برگزید و بر مناطق وسیعی از ایران شامل فارس، اصفهان، کرمان، خوزستان و بخش‌هایی از آذربایجان مسلط شد.

سیاست و شیوه حکومت

برخلاف بسیاری از پادشاهان پیش و پس از او، کریم‌خان عنوان سلطنتی «شاه» را نپذیرفت و خود را «وکیل‌الرعایا» نامید. او باور داشت که باید نماینده مردم باشد نه حاکم مطلق. این نگاه در سیاست‌های داخلی‌اش نیز مشهود بود:

• کاهش مالیات‌ها و لغو برخی عوارض سنگین بر تجارت

• ترویج کشاورزی و حمایت از باغداری در مناطق جنوبی و مرکزی ایران

• تأمین امنیت راه‌ها که تجارت داخلی و خارجی را رونق داد

• حمایت از بازرگانان اروپایی به‌ویژه کمپانی هند شرقی، که موجب رونق بندر بوشهر شد

عمران و آبادانی

کریم‌خان در شیراز پروژه‌های عمرانی بزرگی را آغاز کرد که هنوز هم از شاهکارهای معماری دوره زندیه به شمار می‌آیند:

• بازار وکیل؛ یکی از زیباترین بازارهای سنتی ایران

• حمام وکیل؛ شاهکار معماری سنتی با تزئینات سنگی

• ارگ کریم‌خانی؛ قلعه‌ای مستحکم که محل زندگی و اداره امور بود

• توسعه باغ‌های شیراز، مانند باغ نظر و باغ دلگشا

ویژگی‌های شخصیتی

مورخان او را مردی خوش‌خلق، بی‌تجمل، علاقه‌مند به گفت‌وگو با مردم عادی و دشمن ظلم معرفی کرده‌اند. گفته‌اند که لباس ساده می‌پوشید و در مهمانی‌های رسمی، برخلاف شاهان دیگر، سفره‌ای بی‌پیرایه می‌انداخت. او در قضاوت عادل بود و گاهی شخصاً به دعاوی مردم رسیدگی می‌کرد.

روابط خارجی

کریم‌خان در سیاست خارجی، رویکردی محتاطانه داشت. او از درگیری مستقیم با امپراتوری عثمانی پرهیز کرد و تنها در موارد ضروری وارد نبرد شد. همچنین روابط تجاری با هندوستان و کشورهای اروپایی را گسترش داد که به رونق اقتصادی ایران کمک کرد.

مرگ و فروپاشی حکومت زندیه

کریم‌خان در سال ۱۱۷۶ خورشیدی (۱۱۹۳ قمری) در شیراز درگذشت. مرگ او نقطه آغاز ضعف سلسله زندیه بود. اختلافات خانوادگی و ظهور مدعیانی چون آقامحمدخان قاجار باعث شد که حکومت زندیه تنها چند سال پس از او رو به افول بگذارد. تا سال ۱۲۰۹ قمری، قاجارها بر سراسر ایران مسلط شدند.

میراث تاریخی

با وجود کوتاهی عمر سیاسی سلسله زندیه، نام کریم‌خان به عنوان یکی از معدود حاکمان مردمی، عادل و آبادگر در تاریخ ایران ماندگار شد. آثار معماری، رونق شیراز، و الگوی ساده‌زیستی و عدالت او، همچنان در حافظه جمعی مردم ایران زنده است.