ناصرالدین‌شاه قاجار یکی از مشهورترین و در عین حال بحث‌برانگیزترین پادشاهان تاریخ معاصر ایران است. او بیش از پنجاه سال بر تخت سلطنت نشست و طولانی‌ترین دوره پادشاهی در تاریخ ایران پس از اسلام را رقم زد. دوران حکومت او هم‌زمان با تغییرات بزرگ در جهان و آغاز نفوذ گستردهٔ غرب در ایران بود.

تولد و آغاز سلطنت

ناصرالدین‌شاه در ۲۵ تیر ۱۲۱۰ خورشیدی (۱۶ ژوئیه ۱۸۳۱ میلادی) در تبریز به دنیا آمد. پدرش محمدشاه قاجار و مادرش ملک‌جهان خانم بود.
او در سال ۱۲۲۷ خورشیدی، پس از مرگ پدر، در حالی که تنها ۱۷ سال داشت، به تخت سلطنت نشست. از همان ابتدا، صدراعظم با نفوذ او، میرزا تقی‌خان امیرکبیر، نقش مهمی در تثبیت قدرتش ایفا کرد.

دوران حکومت

حکومت ناصرالدین‌شاه از ۱۲۲۷ تا ۱۲۷۵ خورشیدی ادامه داشت. او در این مدت چندین سفر به اروپا انجام داد و تحت تأثیر پیشرفت‌های صنعتی و اجتماعی غرب قرار گرفت، هرچند این تأثیر بیشتر در جنبه‌های ظاهری و تشریفاتی دیده شد تا اصلاحات عمیق.

مهم‌ترین ویژگی‌های دوران او:

• اصلاحات امیرکبیر: تأسیس دارالفنون، انتشار روزنامهٔ وقایع اتفاقیه، و آغاز پروژه‌های عمرانی.

• نفوذ قدرت‌های خارجی: در دوران او قراردادهایی با روسیه و بریتانیا امضا شد که اغلب به ضرر ایران تمام می‌شد (مانند قرارداد رویتر).

• رواج عکاسی و هنرهای نو: ناصرالدین‌شاه خود عکاس بود و علاقهٔ زیادی به هنر و شکار داشت.

• تشدید استبداد: با وجود برخی اصلاحات، حکومت او ماهیت استبدادی داشت و آزادی سیاسی بسیار محدود بود.

شخصیت و علایق

ناصرالدین‌شاه شخصیتی پیچیده داشت. او به شکار، سفر، عکاسی و ثبت خاطرات علاقه‌مند بود. آلبوم‌های عکسی که از حرمسرا و دربارش باقی مانده‌اند، بخشی از تاریخ تصویری ایران را تشکیل می‌دهند. در عین حال، اسراف‌کاری و ولخرجی در سفرهای خارجی و بی‌توجهی به اصلاحات اقتصادی، از نقاط ضعف او به شمار می‌آید.

قتل ناصرالدین‌شاه

در ۱۲ اردیبهشت ۱۲۷۵ خورشیدی، هنگامی که برای زیارت به حرم حضرت عبدالعظیم در شهرری رفته بود، به دست میرزا رضای کرمانی (از پیروان سید جمال‌الدین اسدآبادی) ترور شد. مرگ او پایان یکی از طولانی‌ترین و پرچالش‌ترین دوره‌های سلطنت در تاریخ ایران بود.

میراث و ارزیابی تاریخی

ناصرالدین‌شاه در تاریخ ایران جایگاهی دوگانه دارد: از یک سو، دوران او با ورود فناوری‌های نو، هنرهای جدید، و ثبت تصویری تاریخ همراه بود؛ و از سوی دیگر، ضعف در اصلاحات بنیادین، وابستگی اقتصادی به بیگانگان، و گسترش نابرابری، میراثی منفی از او بر جای گذاشت.

نتیجه‌گیری
ناصرالدین‌شاه نمادی از دوران گذار ایران از سنت به مدرنیته است؛ دورانی که تلاش برای همگامی با پیشرفت جهانی، زیر سایهٔ استبداد و نفوذ بیگانگان نیمه‌تمام ماند. بررسی حکومت او، برای فهم ریشه‌های بسیاری از تحولات و مشکلات معاصر ایران ضروری است.