آقامحمدخان قاجار، بنیانگذار سلسله قاجاریه، شخصیتی پیچیده و پرسروصدا در تاریخ ایران است. او در پایان قرن هجده میلادی با سرکوب رقبای منطقهای و شکست نهایی سلسله زندیه، قدرت را در ایران به دست گرفت. اما در کنار مهارت نظامی و سیاستورزی، نام او با خشونت، انتقامجویی و رفتارهای گاه بیرحمانه گره خورده است. یکی از تاریکترین فصلهای زندگی سیاسی او، مربوط به برخوردش با خاندان زند، بهویژه زنان و دختران لطفعلیخان زند است.
سقوط زندیه و انتقام شخصی
پس از سالها کشمکش میان بازماندگان زندیه و نیروهای قاجار، در نهایت آقامحمدخان قاجار موفق شد لطفعلیخان زند، آخرین پادشاه زند، را شکست دهد و شیراز را تصرف کند. دستگیری لطفعلیخان، کور کردن و سپس قتل بیرحمانهی او، تنها بخشی از قساوتهای ثبتشده در این واقعه است. اما آنچه شاید کمتر مورد توجه قرار گرفته، سرنوشت تلخ زنان خاندان زند پس از سقوط حکومتشان است.
اسارت و تحقیر
بر اساس برخی منابع تاریخی مانند ناسخالتواریخ و گزارشهای مورخان خارجی، آقامحمدخان قاجار پس از تصرف شیراز، تعدادی از زنان زندیه، از جمله دختران باکره خاندان سلطنتی، را به عنوان اسیر به دربار خود در تهران برد. اگرچه آقامحمدخان از نظر فیزیولوژیکی ناتوان از روابط جنسی بود به دلیل آنکه در کودکی توسط دشمنان اخته شده بود اما این مسئله مانع اعمال تحقیر و شکنجه روانی زنان اسیر توسط او نشد.
اگر در مورد عقیم شدن آقا محمد خان اطلاعاتی ندارید پشنهاد می کنم مقاله «ماجرای اخته کردن آقا محمد خان قاجار» را مطالعه کنید.
برخی روایتها حاکی از آنند که این دختران در دربار، نه برای بهرهکشی جنسی، بلکه برای نمایش قدرت، خوار کردن خاندان شکستخورده و تحقیر آنها در ملأ عام نگهداری میشدند. آنها گاه مجبور به انجام اعمالی تحقیرآمیز یا تحمل توهینهایی بودند که بیشتر جنبهی روانی و سیاسی داشت.
روایتها یا افسانهها؟
با این حال، باید در بررسی چنین گزارشهایی دقت کرد. تاریخنگاری در ایرانِ پس از قاجار، تحت تأثیر نگاههای سیاسی مختلفی شکل گرفته است. برخی منابع ضدقاجاری ممکن است در بزرگنمایی جنایات بنیانگذار این سلسله مبالغه کرده باشند. هدف برخی نویسندگان از نقل این روایات، تقویت مشروعیت تاریخی سلسلههای بعدی یا تحقیر قاجاریه بوده است.
برای مثال، در برخی منابع، رفتار آقامحمدخان بهعنوان نوعی «انتقام مشروع» از دشمنانی معرفی میشود که در گذشته بر سر او و خاندانش ظلم کرده بودند. اما حتی با در نظر گرفتن این نگاه توجیهگرایانه، نمیتوان بیرحمی و قساوت روشهای او را نادیده گرفت.
شخصیت خشن آقامحمدخان قاجار در تاریخ
شخصیت آقامحمدخان قاجار بهطور کلی با ویژگیهایی چون بیرحمی، اقتدارطلبی، و میل شدید به انتقام گره خورده است. او نهتنها با دشمنان نظامی خود بیگذشت بود، بلکه با خانوادههای آنها حتی زنان و کودکان نیز رفتاری سختگیرانه داشت. برخورد او با بازماندگان زندیه، بهویژه زنان باکره خاندان زند، نمودی از همین خصوصیات تاریک شخصیت اوست.
نتیجهگیری
سرنوشت زنان زندیه در دوران آقامحمدخان قاجار، فارغ از آنکه تا چه حد با روایتهای موجود تطابق داشته باشد، یادآور آن است که تاریخ، همواره آغشته به درد بازماندگان قدرت است. حتی اگر بخشی از این گزارشها اغراقآمیز باشند، باز هم در دل خود حقیقتی تلخ درباره بیپناهی زنان در جنگها و سقوط حکومتها را روایت میکنند. آنچه مسلم است، این است که قدرت، در دستان مردانی چون آقامحمدخان، میتوانست به ابزار تحقیر، شکنجه و انتقام بدل شود نهفقط برای دشمنان نظامی، بلکه برای بیگناهترین افراد در اطراف آنها.
